HOOFDSTUK 1

1. Aanleiding, uitgangspunten en doelstellingen
Met de nota ‘Aan de slag met Onderwijskansen’ presenteert het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen (OC&W) een uitbreiding en specificering van het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid (GOA). Het onderwijskansenplan biedt scholen met veel achterstandsleerlingen waar de bestaande middelen en het bestaande instrumentarium niet voldoende zijn gebleken bij het verbeteren van de achterblijvende schoolprestaties een extra ondersteuning om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Schoolgericht en integraal zijn de trefwoorden van deze aanpak om de verschillende programma’s en projecten van het bestaande onderwijsachterstandenbeleid op het niveau van de school zelf samen te brengen en effectief te laten zijn. Algemene probleemstellingen en eendimensionale oplossingen worden afgewezen ten gunste van een specifieke analyse en aanpak op de school zelf. Het hoe en waarom van de problemen van een individuele school zijn het vertrekpunt voor analyse en verbetering. De school zelf is daarbij aangewezen als eerst verantwoordelijke voor zowel de analyse van de eigen situatie als de vaststelling en uitvoering van het verbeterplan. Vandaar de noemer waarmee Heerlen uitwerking geeft aan het onderwijskansenplan voor de stad: “Onderwijskansen op maat”.

Het programma “Onderwijskansen op maat”, biedt Heerlense scholen een extra mogelijkheid om de achterblijvende onderwijsprestaties van leerlingen te verbeteren en de kwaliteit van het onderwijs voor iedere leerling te optimaliseren. De aanpak gaat uit van een specifieke diagnose per school als basis voor het verbeterplan. In deze plannen gaat het om concrete verbeteringen van zowel het pedagogische en didactische leerklimaat van de school als van de schoolorganisatie. De aanpak van onderwijskansen impliceert geen breuk met het bestaande onderwijsachterstandenbeleid, maar een versterking van de bestaande doelen door een integrale aanpak op de scholen zelf onder andere op het gebied van taalverwerving, professionalisering van leerkrachten en schoolleiding, ouderparticipatie en voor- en vroegschoolse educatie, aansluiting tussen het primair en voortgezet onderwijs en het voorkomen van schooluitval.
Het onderwijskansenbeleid van de overheid is een uitwerking van de decentralisatie die met de GOA-wet van 1998 in gang is gezet. Goede en precieze afspraken tussen het schoolbestuur, gemeente en Rijk zijn dan ook een vereiste om het onderwijskansenplan tot een succes te maken. Tussen gemeente en Rijk zijn deze afspraken vastgelegd in het op 16 mei 2001ondertekende convenant tussen de G21/100.000+/ gemeenten en de staatssecretaris van Onderwijs mevrouw K. Adelmund.

1.1 Onderwijsachterstandenbeleid in Heerlen
“Onderwijskansen op maat” is een aanvulling en uitbreiding van het Heerlense onderwijs-achterstandenbeleid, dat zich in algemene zin richt op het verbeteren van de schoolprestaties van de leerlingen. Het succes van dit beleid valt af te lezen uit de ontwikkeling van de CITO-score, die over de gehele linie een verhoging van de gemiddelde scores dient te laten zien. Voor het voortgezet onderwijs richt het beleid zich op het verbeteren van de doorstroming van leerlingen van het basisonderwijs naar het voortgezet onderwijs en het verminderen van schooluitval. Een aantal positieve ontwikkelingen van de Heerlense onderwijsprestaties laat onverlet dat een aantal scholen niettemin achterblijft in ontwikkeling. Hierbij is het begrip achterstand zowel van toepassing op de achtergrondsituatie van de leerlingen als op het ontwikkelingspeil van de school. Het onderwijskansenbeleid is dan ook een welkome aanvulling op het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid. In het onderwijs-kansenbeleid ziet Heerlen een erkenning van de noodzaak binnen het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid te differentiëren tussen een meer generieke en een meer specifieke aanpak. In het eerste geval geldt een sterke regierol voor de gemeente ten opzichte van het onderwijs-in-de-breedte, en in het tweede geval gaat het om het zelfsturend vermogen van de individuele scholen. Heerlen grijpt het onderwijskansenplan graag aan als mogelijkheid om de bestaande breedte-dimensie van haar beleid te verrijken met een diepte-dimensie. Met “Onderwijskansen op maat” als uitwerking van het onderwijskansenbeleid voor Heerlen krijgen bepaalde scholen, die tot nu toe in het verminderen van hun achterstand op eigen kracht minder succesvol zijn geweest, extra middelen om de oorzaken van de achterstanden te onderzoeken en op basis daarvan gerichte verbeterplannen op te stellen en te realiseren.

1.2 ‘Onderwijskansen op maat”
“Onderwijskansen op maat” is een onderdeel van het Heerlense onderwijsachterstandenbeleid en als zodanig een intensivering van het bestaande gemeentelijk achterstandenbeleid. De meerwaarde van het onderwijskansenbeleid ten opzichte van het bestaande beleid ligt in de integrale en schoolgerichte aanpak van achterstandsproblemen. Het richt zich op de kern van het onderwijsproces en beoogt een diepte investering in het verbeteren van het primaire proces, van de school als een lerende organisatie.

Centrale thema’s liggen op het terrein van integraal taalbeleid, professionalisering van de onderwijsteam, invoeren van computers in het onderwijs en het verbeteren van de monitoring van de ontwikkeling en schoolprestaties van leerlingen en de ontwikkeling van de schoolorganisatie als geheel.
Hierbij is de samenwerking van de school met haar omgeving van groot belang. Dat betekent dat zowel binnen de schoolorganisatie als ook tussen de school en andere organisaties van jeugd(gezondheids)zorg en jeugdwelzijn nauw samengewerkt moet worden. Tevens is de afstemming met aanverwante beleidsterreinen noodzakelijk. Dit betekent een nadere afstemming met de voor- en vroegschoolse educatie (primair onderwijs) en een afstemming met het bestaande beleid inzake voorkoming vroegtijdige schooluitval.
Zoals gezegd is “Onderwijskansen op maat” een aanvulling op en versterking van het gemeentelijk onderwijsachterstanden beleid in Heerlen. Dit impliceert dat zal worden aangesloten op de bestaande beleidsafspraken die binnen het Op Overeenstemming Gerichte Overleg (OOGO) zijn vastgesteld. De uitwerking van de plannen zal in overleg met de schoolbesturen worden vastgesteld. Voorts geldt dat de rijksinspectie in verschillende fasen betrokken zal worden bij de vaststelling van de selectiecriteria voor de scholen en de beoordeling van de verbeterplannen.
Het onderwijskansenbeleid heeft een looptijd van vier jaar, namelijk van 2001 tot 2005 en zal geïntegreerd worden in het nieuwe landelijk beleidskader van GOA dat in 2002 opnieuw zal worden vastgesteld. In het verlengde daarvan zal “Onderwijskansen op maat” geïntegreerd moeten worden in het nieuwe Gemeentelijk Onderwijsachterstandenbeleid voor Heerlen in 2002.

1.3 Uitgangspunten
Vertrekpunt van het onderwijskansenbeleid is de integrale en schoolgerichte aanpak van onderwijsachter-standen. Door middel van een specifieke probleemanalyse van individuele scholen en het opstellen van verbeterplannen worden concrete resultaten ten aanzien van de geconstateerde problemen beoogd. Daarnaast wordt in de ministeriële nota gesproken over de noodzaak van evaluatie en monitoring. Uitgaande van deze aanpak en aansluitend op het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid van Heerlen zijn aan “Onderwijskansen op maat” de volgende uitgangspunten gegeven:

• “Onderwijskansen op maat” richt de focus op de individuele scholen voor PO en VMBO met een karakteristiek van hardnekkige achterstand in onderwijsrendement, resultaten en leerlingprestaties
• De OKP-school is zelf de drager en actor van het verbetertraject met ondersteuning van de inspectie en het landelijke proces/projectmanagement en voorts van derden naar keuze
• De gemeente beoordeelt de plannen in het gremium voor ‘het op overeenstemming gericht overleg’ tussen gemeente en scholenveld
• De gemeente verantwoordt het geheel en de delen van “Onderwijskansen op maat” binnen het landelijke kader van het Onderwijskansenplan

• Het ontwikkelen van een integraal taalbeleid, zowel binnen het primair als het secundair onderwijs. Een goede beheersing van de Nederlandse taal geldt als basisvaardigheid voor zowel allochtone als autochtone kinderen. Afhankelijk van de specifieke schoolsituatie en leerling achtergronden worden - indien nodig - gerichte methoden ingezet en wordt gewerkt aan de deskundigheidsbevordering van de leerkrachten om het taalonderwijs te verbeteren
• Het realiseren van de aansluiting op voor- en vroegschoolse educatie. Met de methodische voor- en vroegschoolse programma’s wordt beoogd kinderen, zowel in cognitieve als in sociale en emotionele vaardigheden, optimale ontwikkelingskansen te geven
• Het bieden van een startkwalificatie voor alle leerlingen. Specifiek voor het voortgeze onderwijs dienen de belemmeringen inzake schoolsucces te worden weggenomen en dient krachtige ondersteuning plaats te vinden van vernieuwingen op het gebied van leerwerktrajedten, de aansluiting van het VMBO en de BVE en het voorkomen van voortijdig schoolverlaten
• Het verbeteren van de inzet van informatie- en communicatietechnologie. Kinderen leren op vele manieren. Door kinderen met onderwijsachterstanden via de moderne middelen een nieuwe spannende en uitdagende leeromgeving te bieden kan de school hen beter toerusten voor het maatschappelijk leven van vandaag. Het ontwikkelen van een goed computernetwerk is daarmee onderdeel van het inhalen van onderwijsachterstanden, zowel binnen het primair als voortgezet onderwijs.
• Het vergroten van de betrokkenheid van ouders. Nieuwe kansen voor achterstands-scholen worden mede gerealiseerd door ouders beter bij het onderwijs van hun kinderen te betrekken.
• Het optimaliseren van de professionaliteit van leerkrachten en schoolleiding. “Onderwijskansen op maat” stelt zich ten doel waar nodig ontwikkelingstrajecten van leerkrachten en schoolleiding te ondersteunen bij het oplossen van de school-specifieke problemen en voor het aanvullen van pedagogische, didactische en organisatorische kwaliteiten.

• Mogelijkheid van instroom voor iedereen
• Er zal minder uitval zijn. Als de leerling, om welke reden dan ook, niet “functioneert” binnen een schooltype, dan blijft die leerling toch binnen het zelfde instituut. Het zicht op het vervolgtraject blijft behouden, waardoor een gerichte opleiding optimaal verzekerd is
• Het VMBO komt niet in een geïsoleerde positie te staan. Integendeel het imago daarvan wordt opgekrikt. Het VMBO kan dan meer worden gezien als een volwaardig onderdeel van een opleidings-instelling
• Er kan betere aansluiting worden gezocht richting arbeidsmarkt. Door leerlingen te volgen kan meer en beter rekening worden gehouden met een later plek op de arbeidsmarkt, terwijl tevens beter kan worden ingespeeld op de toekomstige wensen en behoeften van de arbeidsmarkt

1.6 Samenvatting
In het convenant van 16 mei 2001 zijn de afspraken over de uitwerking, uitvoering en evaluatie van het Onderwijskansenplan tussen de rijksoverheid en de gemeenten vastgelegd. Het Rijk en de stad maken afspraken over het verbeteren van het rendement van het onderwijs en de onderwijsprestaties van de leerlingen. Deze vallen onder het bestaande gemeentelijke onderwijsachterstandenbeleid en over het systematiseren en toegankelijk maken van de beschikbare kennis over de aanpak van onderwijsachter-standen.


HOOFDSTUK 2

Programmamanagement
Evenals ten aanzien van het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid voert de gemeente bij de uitwerking van het onderwijskansenbeleid met het programma “Onderwijskansen op maat” de regie, hetgeen betekent dat de gemeente verantwoordelijk is voor het ontwikkelen, de opstelling, uitvoering en evaluatie van “Onderwijskansen op maat”. Het voeren van de gemeentelijke regie in Heerlen impliceert overleg en samenwerking met de schoolbesturen binnen het Op Overeenstemming Gericht Overleg.
Conform het convenant dat de gemeente met het Rijk gesloten heeft voor het realiseren van het onderwijskansenbeleid, dragen de schoolbesturen, in samenspraak met de gemeente, zorg voor een samenhangende, doelmatige en effectieve besteding van de extra middelen verbonden aan het onderwijskansenbeleid met de schoolgebonden middelen, de middelen voor het Gemeentelijk Onderwijsachterstandenbeleid (GOA-beleid). Vanuit haar regierol vervult de gemeente hierin een initiërende en toetsende rol.

Het programmamanagement van het OKP is ingebed in het procesmanagement van het GOA-beleid van de gemeente Heerlen. Schematisch is dit als volgt samen te vatten.

HOOFDSTUK 3

Programmaonderdelen onderwijskansen op maat

3.1 Selectie van de scholen
Uitgangspunt voor de selectie van scholen die deel kunnen nemen aan het programma “Onderwijskansen op maat” is dat het hier scholen betreft waar sprake is van een significante, hardnekkige achterstand in leerprestaties en/of onderwijsrendement. Voor deze scholen is een goed uitgestippeld verbetertraject en ondersteuning urgent.
Voor de selectie van deelnemende scholen zijn de volgende criteria gehanteerd:
de CITO-scores en gegevens uit recente RST/IST/GST-onderzoeken van de inspectie.
Verder hebben als aanvullende criteria het percentage achterstandsleerlingen en de situationele context van de scholen bij de uiteindelijke keuze een rol gespeeld.
Op basis van een analyse van deze gegevens is, nadat de inspectie van het onderwijs daarover geïnformeerd is, op voordracht van de Werkgroep OKP, het OOGO gehoord, het college van burgemees-ter en wethouders van Heerlen tot een selectie van de scholen gekomen.
Resultaat:

• 4 scholen PO nemen deel
• 1 school voor VMBO neemt deel

• algemene uitgangspunten van de school
• onderwijsleerproces (aanbod, leertijd, didactisch handelen, de leraar et cetera)
• opbrengsten (leerlingresultaten)
• schoolcondities(onder andere schoolleiding, inzet van middelen)
• waardering door betrokkenen (medewerk(st)ers, leerlingen en ouders en omgeving)
• management van processen, personeel en middelen
• beleid en strategie
• leiderschap

• concrete doelen
• heldere en meetbare resultaten
• instrumenten en middelen
• gewenste ondersteuning en scholing
• begroting
• tijdspad

• relatie met taalintensiveringsprogramma’s
• voor- en vroegschoolse educatie
• brede schoolontwikkelingen
• ICT

Voor het voortgezet onderwijs:

• leertrajecten
• ICT-plannen
• vakmanschap

• Een helder uitgelijnd verbetertraject per school

Gemeente Heerlen
25-03-2002

Download: Plan van aanpak (104 kB)