In het Onderwijskansenplan hebben school, schoolbestuur, gemeente en Rijk met elkaar een serie afspraken gemaakt om samen te werken aan het verbeteren van het onderwijs aan kinderen in achterstandssituaties. Die afspraken zijn vastgelegd in een convenant of regeling (Rijk en gemeenten), in overeenkomsten (gemeenten en schoolbesturen) en tenslotte in werkafspraken (binnen het schoolbestuur, tussen bestuur en school). Hiermee is vastgelegd dat ieder van de partijen verantwoordelijkheid neemt voor een deel van de taken die verricht moeten worden om de gestelde doelen te bereiken.

Verantwoordelijkheid nemen is zorgen dat de eigen afspraken nagekomen worden. Wie verantwoordelijkheid neemt wil ook verantwoording afleggen.. Bij Onderwijskansen kan dat in een keurige volgorde worden afgewerkt:

• Stap 1
  De school gaat na wat gelukt is en wat nog moet gebeuren en meldt dat aan het schoolbestuur
  
• Stap 2
  Het schoolbestuur neemt daar kennis van, bekijkt wat het zelf kan doen en gaat met de school in gesprek over de voortgang en eventuele bijsturing
  
• Stap 3
  Het schoolbestuur meldt aan de gemeente hoe het proces op de school verloopt en op welke gebieden eventueel bijsturing moet plaatsvinden
  
• Stap 4
  De gemeente neemt daar kennis van, gaat na wat de gemeente zelf kan bijdragen en bespreekt met het schoolbestuur de voortgang en de eventuele bijsturing
  
• Stap 5
  De gemeente meldt aan het Rijk hoe het Onderwijskansentraject verloopt met alle kennis die verzameld is over de uitvoering, de voortgang en wat er nog zou moeten gebeuren.
  Verantwoorden is niet hetzelfde als afrekenen. Verantwoorden gaat ook over de vraag of je het morgen beter kunt doen dan vandaag. Door je te verantwoorden zorg je er bovendien voor dat je kunt ‘leren van elkaar’. Met behulp van deze handreiking kan worden nagegaan of iedereen heeft gedaan wat hij of zij had moeten doen. Afspraken in het kader van onderwijskansen mogen niet vrijblijvend zijn en daarom is goed rapporteren en goed verantwoorden een voorwaarde om van de gehele Onderwijskansenaanpak een succes te maken.

Jantine Kriens
Landelijk procesmanager onderwijsachterstanden


Een systeem als ondersteuning
In het Onderwijskansenplan staan de afspraken tussen drie verantwoordelijke partijen centraal. Dat maakt het afleggen van verantwoording en het regelen van de communicatie hierover van cruciaal belang. Om dat proces te stimuleren is het Informatie- en Communicatiesysteem (ICO) ontwikkeld. Met ICO kunnen de drie partners via internet met elkaar communiceren over de voortgang van het Onderwijskansenproces. Scholen die meedoen aan het Onderwijskansenplan hebben een schoolanalyse gemaakt en een schoolontwikkelingsplan opgesteld. Hierin staan ook afspraken over de verantwoordelijkheden van het schoolbestuur en van de gemeente. Met het ICO-systeem kunnen scholen, besturen en gemeenten rapporteren over de gang van zaken en ook zien in hoeverre de andere partners hun afspraken nakomen.

Het systeem maakt het vastleggen van de afspraken en de voortgang op die afspraken gemakkelijk. De vragenlijst dwingt de invuller zich te beperken tot de hoofdlijnen. (Scholen, schoolbesturen en gemeenten die gewend zijn om SMART-doelen te formuleren, gaat het invullen helemaal gemakkelijk af.) Doordat het systeem op internet werkt kan de rapportage gemakkelijk bewaard en verstuurd worden. De school beschikt direct na het invullen van de vragenlijst over een compleet overzicht van de stand van zaken op Onderwijskansengebied op de eigen school, en dat geldt ook voor schoolbestuur en gemeente. Alle drie partijen kunnen beschikken over alle informatie. De resultaten van hun inspanningen zijn transparant, gestructureerd en hanteerbaar.

Nadat de drie partners hun vragenlijsten hebben ingevuld gaan zij met elkaar in gesprek over bijstelling en condities.

Het ICO-systeem op internet is strikt beveiligd: alleen de betrokkenen kunnen bij de informatie die in het systeem is ingevoerd. Zij kunnen binnen de eigen kring vrijelijk informatie uitwisselen, maar anderen kunnen daar alleen kennis van nemen als de betrokkenen daarvoor toestemming hebben gegeven.

Kijk op: ico.onderwijsachterstanden.nl voor meer informatie.

De school is geen bedrijf
Er zijn deskundigen die de school vergelijken met een bedrijf. Ouders en leerlingen zijn ‘klanten’ en er is een ‘markt’ waarop geconcurreerd wordt. Daarmee houdt de vergelijking over het algemeen op omdat een school meestal geen winst maakt. Maar dat neemt niet weg dat scholen kunnen leren van theorieën over goede bedrijfsvoering die in het bedrijfsleven en in andere organisaties zijn ontwikkeld.

Bedrijfsvoering
Iedere organisatie heeft te maken met cyclische processen, processen die telkens weer terugkeren omdat ze al dan niet bewust en in welke oervorm dan ook in de organisatie plaatsvinden. Ook als men de verschillende stappen niet benoemt zijn die processen aanwezig. Het eenvoudigste bedrijfsvoeringmodel onderscheidt vier stappen in het proces:

• plannen
  
• uitvoeren
  
• verantwoorden
  
• evalueren
  

en weer

• plannen
  
• enzovoort
  

Binnen een school is ‘uitvoeren’ de belangrijkste bezigheid. De andere onderdelen staan in dienst van de uitvoering en krijgen in het algemeen weinig aandacht.


Onderwijskansen en bedrijfsvoering
De Onderwijskansenaanpak is in feite een ingreep in het bedrijfsvoeringsmodel van de school. Op basis van een analyse van de uitvoering en onderdelen daarvan – zoals de citoscores, het aantal verwijzingen naar het speciaal onderwijs, taalbeheersing - is geconstateerd dat de doelstellingen van de school niet bereikt worden. Daarna is een schooldiagnose gemaakt om na te gaan welke specifieke kenmerken de school heeft, welke specifieke knelpunten zich voordoen en met welke maatregelen de situatie verbeterd kan worden. De schooldiagnose heeft geleid tot een plan. En daarmee is de bedrijfsvoeringscyclus opnieuw en met nieuwe plannen in gang gezet. Door deze cyclus systematisch te volgen is na te gaan of de beoogde resultaten bereikt worden. Zo ja, dan is er alle reden om op de ingeslagen weg voort te gaan. Zo nee, dan zou het handig zijn om hetzij de plannen, hetzij de uitvoering aan te passen.

Verantwoordelijkheden
Een school functioneert niet in een vacuüm. En zeker niet binnen het Onderwijskansenplan. Boven de school hangt als het ware het schoolbestuur als verantwoordelijke voor de gehele gang van zaken.

• Plannen maken
  
• Evalueren Bijstellen
  
• Verantwoorden
  
• Uitvoeren
  
• Het primaire proces van de school
  
• Normale communicatie
  

Verantwoorden lijkt vaak iets wat alleen gebeurt als er iets mis is of als het om geld gaat. Dat is een misvatting. Normale communicatie over de voortgang – want dat is ‘verantwoorden’ in essentie - tussen bestuur en school bestaat uit:

• rapporteren over de voortgang,
  
• communiceren over deze rapportage,
  
• nagaan of de condities die het bestuur geschapen had voor de uitvoering van de plannen adequaat waren,
  
• communiceren over het bijstellen van doelen of maken van plannen,
  
• nemen van nieuwe besluiten en
  
• maken van afspraken over de inspanningen van het bestuur en van de school om enerzijds de benodigde condities te scheppen en anderzijds de gemaakte plannen gestalte te geven in de volgende periode.
  

Op deze manier is ‘verantwoorden’ vooral een nuttige communicatie tussen school en schoolbestuur. Daarbij is het natuurlijk wel handig als het verantwoorden gemakkelijk wordt gemaakt en geen grote papiermassa oplevert.

Schoolbestuur en gemeente
Niet alleen school en schoolbestuur communiceren over de voortgang aan de hand van een rapportage of verantwoording. Ook schoolbestuur en gemeente doen dit. Onderwijskansen is het aanpakken van specifieke problemen in specifieke situaties, is samenwerken met partners, is afspraken maken en die nakomen. En verantwoorden hoort daar onlosmakelijk bij.

De school heeft via het schoolbestuur te maken met de gemeente die een overstijgende rol vervult voor de school en de omgeving, de maatschappelijke organisaties en instellingen die ook een bijdrage kunnen leveren aan het Onderwijskansenproces.

Binnen het Onderwijskansenplan hebben deze drie partijen – school, schoolbestuur en gemeente - ieder verantwoordelijkheid genomen voor het verbeteren van het onderwijs en de condities waaronder dat plaatsvindt. In het plan is vastgelegd wie wat doet.

Waarmaken
Deze drie partijen maken hun verantwoordelijkheid waar door systematisch met elkaar na te gaan wat afgesproken is en wat van die afspraken terecht is gekomen. Overleg hierover vindt minstens een keer per jaar plaats, en daarnaast zo vaak als nodig is om de bedrijfsvoeringscyclus de goede kant op te krijgen of te houden. Dit overleg hoort thuis in het vakje ‘verantwoorden’.

Verantwoorden is niet alleen de manier voor een school om het schoolbestuur te vertellen hoe de plannen in de praktijk zijn uitgevoerd, maar ook de manier om het schoolbestuur de gelegenheid te geven zijn verantwoordelijkheid te dragen. Een schoolbestuur kan alleen maar echt besturen als het ook weet wat er aan de hand is. En besturen is helpen, ondersteunen, zorgen dat het op de school beter gaat dan gisteren.

Hetzelfde geldt voor de relatie tussen schoolbestuur en gemeente. De gemeente kan geen optimale voorwaarden voor een school creëren, als zij niet weet wat de school nodig heeft.


Uitgave
Transferpunt Onderwijsachterstanden

Idee en ontwikkeling
Han van Gelder
Jera van Gelder

Ontwerp
Rahman Javanmardi

oktober 2003

Redactie onderwijsachterstanden.nl
07-10-2003

Download: Afspraken nakomen (274 kB)